اهمیت و کارکردهای مهم فضای سبز شهری

اهمیت و کارکردهای مهم فضای سبز شهری

امروز مفهوم شهرها بدون فضای سبز مؤثر در اشکال گوناگون آن دیگر قابل تصور نیست. پیامدهای توسعه شهری و پیچیدگی‌های معضلات زیست‌محیطی آن‌ها

موجودیت فضای سبز و گسترش آن را برای همیشه اجتناب‌ناپذیر کرده‌اند. شهرها به‌عنوان کانون‌های تمرکز فعالیت و زندگی انسان‌ها برای اینکه بتوانند پایداری خود را تضمین کنند، چاره‌ای جز پذیرش ساختار و کارکردی متأثر از سیستم‌های طبیعی ندارند. در این میان فضاهای سبز شهری به‌عنوان جزء ضروری و لاینفک پیکره یگانه شهرها در متابولیسم آن‌ها نقش اساسی دارند که کمبود آن‌ها می‌تواند اختلالات جدی در حیات شهری به‌وجود آورد. توجه به فضای سبز به‌طورعام به‌عنوان ریه‌های تنفسی شهرها تعریف اغراق‌آمیزی از کارکرد آن نیست، بلکه این تشبیه بیان‌کننده حداقل کارکرد آن در مفهوم اکولوژیک شهرها به‌شمار می‌رود.

این فضاها هم از دیدگاه تأمین نیازهای زیست‌محیطی شهرنشینان و هم از نظر تأمین فضاهای فراغتی و بستر ارتباط و تعامل اجتماعی آن جایگاهی درخور اهمیت دارد. در اینجا به مهم‌ترین کارکردهای فضاهای سبز در شهرها اشاره می‌شود.

  1. کارکرد تفریحی: پارک‌ها بهترین محل برای آرامش و رفع خستگی هستند. امروز کارکرد تفریحی پارک‌ها و فضای سبز جایگزین بخشی از کارکردهای تفریحی خانواده، روابط همسایگی و محلی، بازار و ... شده است.

 

  1.  کارکرد بهداشتی: پارک‌ها و فضای سبز را می‌توان در زمره مراکز تأمین‌کننده بهداشت و جان و روان افراد دانست. نقش گسترده فضای سبز در تمرکز اعصاب بر کسی پوشیده نیست.
  1.  کارکرد ارتباطی: پارک‌ها زمینه‌ساز روابط نانوشته سازمان‌یافته‌ای هستند که با توجه به نیازهای اقشار مختلف اجتماعی شکل می‌گیرد و دوام می‌یابد.

 

  1.  کارکرد آموزشی: بازی و سرگرمی در آموزش ‌و پرورش جسم و ذهن کودکان سهم مؤثری دارد. پارک‌ها هرچند وسایل بازی اندکی دارند، زمینه کسب مهارت و خلاقیت را برای کودکان فراهم می‌کنند.
  1. کارکرد خرید و فروش: با اینکه پارک‌ها جایگاه گردش و آرامش هستند، به‌دلیل حضور گسترده مردم در آن‌ها جای مناسب و پررونقی برای عرضه کالاهای مختلف و موردنیاز گردشگران هستند.

 

عملکردهای فضای سبز را می‌توان به چهار دسته کلی تقسیم کرد.

  1.  فضای سبز عمومی: این‌ها فضاهای سبز شهری و پارک‌ها هستند که عملکردهای اجتماعی دارند. این فضاها برای عموم مردم در گذران اوقات فراغت، تفریح و گردهمایی‌های اجتماعی و فرهنگی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

 

  1.  فضای سبز نیمه‌نیمه: این فضاها نسبت به فضاهای عمومی محدودتر هستند؛ مانند محوطه‌های باز بیمارستان‌ها، ادارات دولتی و نظایر آن.
  1.  فضای سبز معابر و خیابان‌ها: ازجمله فضاهای سبز شهری‌ هستند که به‌طور معمول درخت‌کاری حاشیه باریکی از حدفاصل پیاده‌رو و سواره را تشکیل می‌دهد.

 

  1.  فضای سبز خصوصی: شامل همه فضاها ازجمله باغچه‌ها و باغ‌های موجود در شهر است که استفاده آن محدود به مالکان آن است.

کیفیت زندگی شهری

منظور از کیفیت زندگی توجه به شاخص‌های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و محیطی‌روانی و ... در دو وجه عینی (کمی) ذهنی (کیفی) در روند برنامه‌ریزی شهری است. مثل شرایط تحصیل بهتر، کیفیت دسترسی، کیفیت مسکن، کیفیت فضاهای گذران اوقات فراغت، ایجاد فرصت‌هایی برای کنش متقابل اجتماعی و فرصت‌های اجتماعی (اشتغال، رفاه، مشارکت اجتماعی و ...). جوهره اصلی کیفیت زندگی شهری تأمین نیازهای روانی و عاطفی و اجتماعی شهروندان (مثل نیاز به امنیت، زیبایی، آرامش خاطر، تعلق اجتماعی، شادی، تفریح و ...) است. کیفیت زندگی شهری دربرگیرنده ابعاد روانی است که شاخص‌هایی همچون رضایت و شادی و امنیت را در بر می‌گیرد، بنابراین از این منظر آن را رضایت اجتماعی نیز می‌نامند و براساس آن به شاخص‌های دسترسی به فرصت‌های اجتماعی مثل شغل، ثروت و اوقات فراغت توجه می‌شود. برخی این واژه را مترادف با رفاه و عده‌ای دیگر آن را بیانی از رفاه می‌دانند که با میزان کالاهای عمومی و نحوه توزیع آن‌ها مشخص می‌شود. یکی از معیارهای ارزیابی کیفیت زندگی شهری در شهرها فضای باز و سبز عمومی است که از زیرمعیارهای اصلی شاخص اجتماعی کیفیت زندگی است.

نقش فضای سبز در کیفیت زندگی شهری

امروز نقش و اهمیت فضاهای باز و سبز در محیط زیست و کیفیت زندگی مجتمع‌های زیستی به‌طور چشمگیری رو به افزایش است. به همین دلیل در بیشتر کشورها فضای باز و سبز جزء لاینفک تصمیمات برنامه‌ریزی کاربری زمین به‌شمار می‌آیند. (به‌طورکلی بازدهی فضاهای سبز شهری در سه گروه بازدهی اکولوژیک و محیط زیستی، بازدهی کالبدی‌‌شهرسازی و بازدهی اجتماعی‌روانی قابل تقسیم‌بندی است. در بررسی اثرات روانی‌اجتماعی فضای سبز باید گفت که انسان روزانه در هر شرایطی به چند ساعت حضور در فضای ساکت و آرام نیاز دارد که فضای سبز می‌تواند این فضا را تأمین نماید؛ همچنین از مهم‌ترین اثرهای فضای سبز در شهرها، کارکرد زیست‌محیطی آن‌هاست که شهرها را به‌عنوان محیط زیست جامعه انسانی معنی‌دار کرده است و با آثار سوء گسترش صنعت و کاربرد نادرست تکنولوژی مقابله کرده، سبب افزایش کیفیت زیستی شهرها می‌شود. همچنین به‌عنوان یکی از مباحث مهم و کاربردی در دیگر کشورها تبدیل شده است، به‌طوری که هرساله مساحت زیادی از زمین‌های شهری آن‌ها به این کاربری بسیار مهم اختصاص داده می‌شود. منظور از بازدهی اکولوژیکی نیز زیباسازی بخش‌های شهری، کاهش دمای محیط، تولید اکسیژن افزایش نفوذپذیری خاک در مقابل انواع بارش و مانند این‌هاست.
در یک تقسیم‌بندی کلی می‌توان آثار اجتماعی ناشی از ایجاد و گسترش فضای سبز شهر را به‌صورت زیر ارائه کرد :

  1. آثار جامعه‌شناختی

 

  1.  آثار فرهنگی
  1.  آثار روان‌شناختی (روحی‌روانی) با نظر به مطالب ارائه‌شده به معرفی آثار مطلوب و نامطلوب فضاهای سبزی از منظر جامعه‌شناختی، فرهنگی و روان‌شناختی بر روی شهروندان می‌پردازیم.

 

اثرات رو حی و روانی فضای سبز بر کیفیت زندگی شهری

فطرت انسان به‌گونه‌ای آفریده شده است که توانایی‌های بسیاری دارد و این توانایی‌ها بدون ارتباط با زیبایی‌های طبیعی که در زندگی شهری که همان فضاهای سبز می‌باشند، به افسردگی و خمودی می‌گراید و درواقع در پرتو بهره‌مندی از فضای سبز خلاقیت‌های انسان شکوفا می‌شود و انسان راه تکامل را در زندگی خود می‌پیماید. اگرچه بیشتر شهروندان مقیم شهر از مزایا و تأثیرات غیرمستقیم فضاهای سبز بر زندگی خود آگاه نیستند، اما این تأثیر و کنش متقابل میان برخورداری از فضای سبز و نابرخورداری از آن بر زندگی آن‌ها توسط پژوهش‌های گوناگونی به اثبات رسیده است. به‌عنوان مثال در میان نوشته‌های علما و احادیث و قرآن کریم نیز به این موضوع اشاره شده است. از مجموعه آیات و احادیث چنین به‌دست می‌آید :

  1. نگاه به فضای سبز غم‌های انسان را می‌زداید. به او آرامش بخشیده و او را شاد و خو شحال می‌کند.

 

  1. بهره‌مندی از فضای سبز حالت یأس و نومیدی را از انسان دور می‌کند و شور و امیدی در او ایجاد و تقویت می‌نماید.
  1. فضای سبز تأثیری قابل توجه در درمان بیماری‌های روحی و روانی دارد؛ به‌طوری‌که این مشکلات با نگاه‌کردن به فضا و مناظر سرسبز و قدم‌زدن و نفس‌کشیدن در فضای سبز از میان می‌رود.

 

  1. ارتباط با فضای سبز موجب نشاط و موجد انگیزه برای حرکت به‌سوی تعالی و تکامل است.

سرانه فضای سبز و تأثیر آن بر رفاه زندگی شهروندان

سرانه عبارت است از مساحت تقسیم بر جمعیت، درواقع سرانه عبارت است از مقدار زمینی که به‌طور متوسط از هر کدام از کاربری‌ها به هر نفر از جمعیت شهر می‌رسد. در تعیین سرانه عواملی از قبیل قیمت زمین، نوع درآمد، امکانات گسترش شهر، موقعیت اقلیمی و طبیعی شهر مسائل اجتماعی، آداب و رسوم، نیازهای جمعیت به تأسیسات رفاهی، نوع معیشت، تکنولوژی ساختمان و ... مؤثر است. امروز در بیشتر کشورها میزان سرانه هر یک از خدمات شهری نشان‌دهنده میزان رفاه و کیفیت زندگی در شهرهاست. در این میان سرانه فضاهای سبز نیز به‌عنوان یکی از فاکتورهای مهم افزایش سطح زندگی در شهرهاست. همچنین با توجه به اهمیت فضاها و لزوم ایجاد در شهرها به‌منظور لطافت هوا و تفریح مردم و زیبایی شهر بایستی استاندارد مشخصی برای ایجاد فضاهای سبز وجود داشته باشد، زیرا هر اندازه فضای سبز در سطح شهر توسعه یابد، کافی نخواهد بود. مقوله سطوح و سرانه سبز را صرفاً می‌توان در مورد فضاهای سبز عمومی مطرح کرد، زیرا فضاهای سبز خصوصی نیمه‌عمومی و فضای سبز حاشیه معابر هر چند در بازدهی اکولوژیکی نقش مؤثری دارند، اما بنا بر ماهیتشان عملکرد اجتماعی ند‌ارند. در دنیای صنعتی امروز پیشرفت در زمینه‌های مختلف صنعت، تکنولوژی و ... به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های کشورهای توسعه‌یافته و درحال توسعه و حتی جهان سوم تبدیل شده است. متوسط 30مترمربع برای هر فرد است. شاخص تعیین‌شده از محیط زیست سازمان ملل‌متحد 20 تا 5مترمربع و در جایی مانند ایالت‌متحده 75مترمربع به ازای هر فرد است. این درحالی است که براساس مطالعات و بررسی‌های وزارت مسکن و شهرسازی، سرانه متعارف و مناسب فضای سبز شهری در ایران حدود 7 تا 12مترمربع برای هر فرد ایرانی است و شهر تهران تنها دارای یک بیستم فضای سبزی است که (طبق نظر کارشناسان مسکن و شهرسازی 9 مترمربع برای هر فرد) بدان نیاز دارد. در گزارش مطالعات گروه برنامه‌ریزی شهری وزارت کشور این نقل قول آمده است که زندگی سالم در جایی امکان‌پذیر است که سهم سرانه هر فرد از فضای سبز در منطقه مسکونی از 30 تا 50مترمربع کمتر نباشد و برای رسیدن به پارک بیش از یک ربع ساعت وقت نگیرد. سرانه فضای سبز در شهرهای مهم جهان مثل آمستردام 16متر، در شیکاگو 20، نیویورک 11، لندن 9، کپنهاگ 10، پاریس 74/7، در شهر رم نیز 6متر است که این‌‌ها نشان‌دهنده اهمیت این فضاها برای شهروندان می‌باشد.

آثار روان‌شناختی (روحی و روانی) گسترش فضای سبز بر شهروندان

تأثیر منظر و فضای سبز بر سلامت روحی و روانی در دهه‌های اخیر بسط یافته و نظریه‌های متفاوتی درباره آن مطرح شده است؛ ازجمله نظریه بهبود استرس اولریک که معتقد است مناظر طبیعی (بالقوه) تمایل به کاستن میزان استرس دارند، درحالی‌که مناظر ساخته‌شده موجود (بالفعل) نه‌تنها از بهبود استرس جلوگیری نمی‌کنند، بلکه خود می‌تواند سبب استرس شود.

اصولاً فضای سبز مناسب در شهرها افزون بر سلامت جسمانی موجب آرامش روان، بازده کاری بیشتر و کیفیت زندگی برتر می‌شود.

اما این درحالی است که در بسیاری از شهرهای ما بی‌توجهی به جنبه‌های انسانی در طراحی و معماری فضای شهری باعث شده که در شهرها بیش از روستاها سلامت روانی و اجتماعی در معرض آسیب باشد. یکی از عواملی که باعث ایجاد چنین مشکلاتی شده است، بی‌توجهی به فضای سبز شهری و اینکه ساختار موجود در فضاهای سبز در راستای ساختارهای فکری مدرن قرار گرفته و یک نوع تضاد در ساختار کالبدی تقریباً سنتی با ساختار تفکر مدرن استفاده‌کنندگان به‌وجود آمده است؛ بنابراین نحوه ساخت و شکل‌گیری فضاهای سبز می‌تواند اثرات مستقیمی بر روح و روان مراجعه‌کنندگان داشته باشد. به‌طوری‌که تحقیقات نشان می‌دهد که بخش مهمی از اهداف شفابخشی منظر در مشاهده مناظر طبیعی و نه الزاماً در انجام فعالیت در مناظر طبیعی و فضاهای سبز است.

به‌طور کلی می‌توان تأثیرات روان‌شناختی فضای سبز را بر شهروندان به‌صورت زیر بیان کرد :

1- ایجاد آرامش روحی‌ و روانی :

علاو ه بر آثار روحی و روانی و آرامش که در اثر قرارگیری در طبیعت و نظاره‌گری فضای سبز حاصل می‌شود، از نظر علمی می‌توان به یک نکته اشاره کرد و آن هم تولید فیتونسید است. درختانی مانند گردو، کاج و ... از خود ماده‌ای به نام «فیتونسید» در فضا آزاد می‌کنند که این مواد روی انسان اثر فرح‌بخشی دارد؛ به‌گونه‌ای که این ماده می‌تواند تعادل بین دو نیم‌کره مغز را به‌خوبی برقرار کند و حالت طبیعی و آرام‌بخشی را به انسان ارزانی بخشد.

2-تأثیرات مثبت در سلامت جسمی و بدنی افراد :

مردم در جوامع صنعتی خیلی کم ورزش می‌کنند؛ بسیاری از فعالیت‌های بدنی جایی در کارهای روزانه ندارد، درنتیجه برای اینکه این افراد به فعالیت بدنی بپردازند، باید بیش‌ازپیش آن‌ها را به این کار ترغیب کرد. محیط‌های جذاب ازجمله فضای سبز می‌تواند مردم را به شرکت در چنین فعالیت‌هایی تشویق کند. از پژوهش‌های انجام‌شده چنین برمی‌آید که محیط‌های سرسبز به‌عنوان مکانی برای این  فعالیت‌های تفریحی بر مکان‌های ساخته‌شده رجحان دارند (گروه توسعه، 1382:11). به‌عنوان مثال راجر اولریخ در تحقیقی که در زمینه اثرات روانی درختان و فضای سبز روی دوره بهبود بیماران در یک بیمارستان انجام داد، به این نتیجه رسید که فضای سبز می‌تواند دوره بستری بیماران را کوتاه کند.

 

3-ارتقای کارایی و راندمان عملکردی افراد (افزایش بهره‌‌وری):

زندگی در شهرها و به‌طور کلی دنیای مدرن باعث مکانیکی‌شدن زندگی انسان‌ها شده است. اوقات فراغت را برای انسان‌ها کم کرده است و با این فرصت کم فراغت از کار نمی‌توان رفتن به سفرهای طولانی و چندروزه را در برنامه زندگی قرار داد. بنابراین مجبور به استفاده بهینه از فرصت کم فراغت از کار و زندگی روزمره می‌شود و بهترین مکان برای انجام این کار فضاهای سبز شهری است؛ زیرا با قرارگیری در این‌گونه فضاها، انگیزه زندگی‌کردن و متعاقب آن کارایی و راندمان عملکردی افراد نیز افزایش می‌یابد.

4-حل چالش‌ها و تنگناهای افراد از راه تبادل افکار، مشورت‌های دوستانه و ... در کانون‌های رسمی و غیررسمی مستقر در پارک‌ها و فضاهای سبز.

5-تأثیر روی رفتار انسان‌ها و پویایی ذهنی و رفتاری آن‌ها

6- ماندن افراد در وضعیت‌های فیزیکی و روحی مناسب با حضور مستمر در فضاهای سبز مثل نرمش، ورزش و ... در این  فضاها.

منابع:

  1. سازمان پارک‌ها و فضای سبز شهر تهران، فضای سبز و آب مورد نیاز، شهرداری تهران

 

  1. رستم‌خانی، پروانه، اصول طراحی فضای سبز در محیط‌های مسكونی، مركز تحقیقات ساختمان و مسكن، وزارت مسكن و

شهرسازی، نشریه شماره ك، 393 - چاپ او ل 1383

3. ماتلاك، جان، ل، آشنایی با محیط و منظر، معاونت آموزش و پژوهش سازمان پارک‌ها و فضای سبز شهر تهران، چاپ اول
1379.  جلد 1 و 2.
4. دکتر مجنونیان

 

Admin

There are many variations of passages of Lorem Ipsum available, but the majority have suffered alteration in some form, by injected humour, or randomised words which don't look even slightly believable

Website: joomlaux.com Email این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید